De Kerkuil, een muizenspecialist bij uitstek

Door de geheimzinnige nachtelijke levenswijze, de geruisloze vlucht, de grote naar voren gerichte ogen en de doordringende baltskreten is de kerkuil (Goudûle) een bijzondere soort onder de vogels. Er zijn maar weinig mensen die ooit een kerkuil hebben gezien. Het is dan ook niet verwonderlijk, dat men zich vroeger een uil voorstelde als een kat met vleugels: de "katuil". Soms werd deze naam gebruikt voor alle uilen, maar in de meeste gevallen alleen voor de kerkuil. In Friesland is de kerkuil in de loop der jaren "onkerkelijk"geworden: slechts twee paren hebben een kerktoren als broedplaats. Door stads- en dorpsuitbreidingen komen de voedselgebieden voor de kerkuil steeds verder weg te liggen en van vele kerken in Friesland worden de vlieggaten (galmgaten) afgesloten in verband met overlast van kauwen en duiven.

De hartvormige vrijwel witte gezichtssluier is rond de ogen licht- tot donkerbruin gekleurd. De vleugels zijn asgrijs met oranjebruin en overspikkeld met zwart-witte druppelvlekjes Borst- en buikzijde zijn oranjegeel tot donkerbruin ("goudûle).

 

Aanpassing aan de duisternis


Kerkuil

In verband met zijn nachtelijke leefwijze is de kerkuil sterk afhankelijk van zijn zintuigen. Opvallend zijn de ronde kop met de grote donkere ogen, die onbeweeglijk in de oogkassen zitten. De uil moet de kop dus draaien als hij in een andere richting wil kijken: 270 graden, zowel links als rechts, terwijl zijn lichaam roerloos op zijn plaats blijft! Een deel van het gezichtsveld wordt door beide ogen gezien (binoculair zien). Hierdoor kan de uil de afstand tot de prooi schatten. Bij volslagen duisternis ziet de kerkuil niets! Een tweede belangrijk middel om een prooi op te sporen is het gehoor, dat zeer goed ontwikkeld is. Aan de rand van de sluier bevinden zich enorm ontwikkelde ooropeningen, die voorzien zijn van oorkleppen. De kleppen zijn stevige huidplooien, die bezet zijn met stevige veertjes. Ze zijn zeer beweeglijk en kunnen als deksel over de gehoorgang vallen (gehoorbeschermer!). Verder doen ze dienst als een soort richtmicrofoon, die naar alle kanten kan draaien. Dat is te vergelijken met de beweegbare oren van een hond. Door de asymmetrische stand van de oren (rechter oor zit hoger!), waardoor het geluid een fractie van een seconde eerder in het ene oor dan in het andere komt, weet de kerkuil in het pikkedonker of een muis zich in de greppel, in het gras of op een molshoop bevindt. Uilen kunnen geruisloos vliegen: het lichaam is smal en bedekt met veel lichte veren en het weegt slechts 300 - 400 gram, terwijl de vleugels een spanwijdte hebben van bijna een meter.

 

Biotoop


Uilebord

De kerkuil zoekt zijn prooien vooral in het halfopen cultuurlandschap met allerlei kleinschalige elementen. Hij is een specifieke jager van het open veld, waar gras- en bouwland worden afgewisseld met kruidenrijke akkerranden, houtwallen, heggen of bosjes. Ook ruig begroeide, slecht onderhouden graslandgebieden, ruige grasstroken en wegbermen worden als jachtgebied benut. In ons land is de kerkuil uitsluitend nachtjager. Het voedselaanbod bepaalt de grootte van het jachtgebied. Bij een rijke muizenstand hebben kerkuilen voldoende aan een gebied met een straal van 500 meter rond de broedplaats (b.v. Olterterp) en bij weinig muizen 5000 meter (b.v. Garijp).

 

Jagen

De kerkuil kent drie jachttechnieken: laagvliegend, zittend of biddend. De "laagvlieg-route" komt het meest voor. De uil vliegt dan langzaam, met korte glijpauzes, op een hoogte van 1 tot 3 meter en volgt een vaste route. Met ogen en oren wordt de omgeving nauwkeurig afgezocht op prooidieren. Daarnaast jaagt de kerkuil vanaf vaste punten, zoals paaltjes aan de rand van het weiland, kilometerpaaltjes langs verkeerswegen of een laaghangende boomtak. Vanaf die plaatsen wacht hij op zijn prooidieren. Deze "energiezuinige" methode is vooral 's winters voordelig. Er zijn dan minder muizen, terwijl er veel energie nodig is om het lichaam warm te houden. Een derde methode is het "bidden": de uil blijft tijdens het laagvliegen, als een prooi wordt opgemerkt, even in de lucht hangen. De uil kan zelfs een stukje achteruitvliegen! Wordt de prooi gelokaliseerd, dan stort de uil zich erop. Een muis wordt met de scherpe klauwen of met een beet in de nek snel gedood. De prooi wordt met huid en haar naar binnen gewerkt, in een enkel geval in stukken gescheurd.

 

De prooien

De kerkuil is een van de weinige soorten onder de uilen, waarvan het voedsel op grote schaal is onderzocht. Uit de braakballen, die de onverteerbare prooiresten van de kerkuil bevatten, kan het menu worden vastgesteld. Zo heb ik in de afgelopen jaren meer dan 100.000 braakballen geplozen. Muizen vormen voor 98% het hoofdgerecht van de kerkuil. Vogels, amfibieën en allerlei ongewervelde dieren vullen het menu voor slechts 2% aan. De veldmuis is één van de belangrijkste prooidieren. Ze komen talrijk voor in korte ruige vegetaties, op lichte hellingen, zoals slootkanten, in bermen en op dijken. De veldmuizen vertonen met regelmaat aantalschommelingen om de drie, soms vier of vijf jaar. Zo'n cyclus is allesbepalend voor het broedsucces van de kerkuil. De cyclus begint met een zeer lage populatiedichtheid van de veldmuis. Als kerkuilen dan al tot broeden komen, hebben ze maar een beperkt aantal eieren. Het daaropvolgende jaar trekt de muizenstand iets aan en het derde jaar is een "topjaar", voor veldmuis én kerkuil. Het aantal muizen kan dan oplopen tot 50 per vierkante meter. De bosspitsmuis komt ook talrijk voor in het menu van de kerkuil. Door hun gewicht (9-13 gram) hebben bosspitsmuizen echter minder voedingswaarde dan veldmuizen (20-40 gram). De huisspitsmuis, die in de omgeving van de mens leeft, is een van de belangrijkste winterprooien. In kleinere aantallen worden de volgende prooien gevangen: bosmuis, huismuis, mol, dwergspitsmuis, waterspitsmuis (rode lijst-soort), rosse woelmuis, noordse woelmuis (rode lijst-soort), woelrat, dwergmuis en bruine rat. Van de vogels staan vooral spreeuwen en mussen op het menu

 
Johan de Jong / Verschenen in de Geaflecht van maart 2003

« terug naar overzicht artikelen